Η ελληνική κινηματογραφία πριν το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο έχει να επιδείξει ελάχιστα δείγματα παραγωγικής δραστηριότητας. Οι περισσότερες από τις ταινίες αυτής της περιόδου είναι ηθογραφίες ή ειδύλλια. Μέχρι το 1950, οι ταινίες που παράγονται δεν ξεπερνούν τις επτά κάθε χρόνο. Στη μεταπολεμική περίοδο όπου αναπτύχθηκε η ελληνική κινηματογραφία, κυριαρχεί η επίδραση του εμφυλίου πολέμου. Το ιδεολογικό κλίμα που αυτός επιβάλλει είναι το κυριότερο φαινόμενο της καλλιτεχνικής παραγωγής για δεκαετίες ολόκληρες. Η ελευθερία έκφρασης είναι ανύπαρκτη, ενώ αντίθετα καλλιεργείται μία ανώδυνη ψυχαγωγική τάση που όμως είναι εξίσου φορτισμένη ιδεολογικά, παρ’ όλη την εξωτερικά απολίτικη στάση της. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα αναπτύσσεται ένα κινηματογραφικό είδος μαζικής κατανάλωσης, το οποίο βασίζεται στην αφέλεια και την επικράτηση του τυχαίου, των παρεξηγήσεων και των μικροκατεργαριών. Τα περισσότερα έργα της περιόδου τα χαρακτηριζει η προχειρότητα και η ελαχιστοποίηση των εξόδων παραγωγής. Διαδραματίζονται σε πολύ συγκεκριμένους χώρους, με ντεκόρ που επαναλαμβάνονται από ταινία σε ταινία, με ελάχιστες αλλαγές. Ο παραγωγός είναι κυρίαρχος παράγων, αυτός αποφασίζει για το θέμα, το σκηνοθέτη, τους ηθοποιούς αλλά και τις επιμέρους λεπτομέρειες.

Οι περισσότεροι από τους ιδιώτες παραγωγούς καλλιέργησαν ένα είδος διαφυγής από τη λογοκρισία αλλά και ικανοποίησης του γούστου και των αναγκών για φυγή από την ασφυκτική πραγματικότητα των πλατιών λαϊκών στρωμάτων που συνέρρεαν στους κινηματογράφους για να παρακολουθήσουν τις ελληνικές ταινίες. Οι περισσότερες από αυτές τις ταινίες είναι κωμωδίες, φάρσες, μελοδράματα και μιούζικαλ. Ο κινηματογράφος αυτός στηρίχθηκε εν μέρει στην ανάγκη για εμπορική επιτυχία των παραγωγών αλλά και στην αποδοχή που έβρισκε το κοινό σε κάθε τι που θα το διασκέδαζε φτηνά και με γνωστούς κώδικες. Κύριο χαρακτηριστικό της περιόδου αποτελεί η αλματώδης αύξηση των εισπράξεων επί των εισητηρίων και η ενασχόληση ιδιωτών επενδυτών τόσο με την παραγωγή ταινιών όσο και με τη λειτουργία αιθουσών. Παρόλο που ο αριθμός των ταινιών που παράγονταν κάθε χρόνο, ήταν μεγαλύτερος από τους αντίστοιχους άλλων μεγάλων ευρωπαϊκών χωρών, ελάχιστες είχαν το ποιοτικό επίπεδο που θα τους επέτρεπε να αντέξουν τον ανταγωνισμό των ξένων ταινιών στην Ελλάδα. Mέχρι τη Μεταπολίτευση, η ελληνική παραγωγή προσέφερε πάνω από 60 ταινίες το χρόνο, με ρεκόρ εισιτηρίων για αρκετές απ’ αυτές.

Όσον αφορά τις σκηνοθέτριες της δεκαετίας του ‘50 και του ‘60, θα σημειώσουμε τις ταινίες της Μαρίας Πλυτά και της Ρένας Γαλάνη (οι δύο πιο παραγωγικές σκηνοθέτριες του ελληνικού κινηματογράφου μέχρι σήμερα).Οι περισσότερες απ’ αυτές δεν ξεφεύγουν από τον γενικό κανόνα όσον αφορά το περιεχόμενο και τον τρόπο παραγωγής. Παρ’όλο που πολλές απ’αυτές τις ταινίες έχουν μια γυναίκα σαν κεντρική ηρωϊδα η οποία βρίσκεται αντιμέτωπη με τα ταμπού και τις προκαταλήψεις της ελληνικής κοινωνίας της εποχής, δεν υπάρχουν δείγματα αμφισβήτησης ή έστω απόπειρες ανάλυσης της κατάστασης. Η πλοκή εξαντλείται στην επανάληψη γνωστών κλισέ τα οποία σ’ ένα μεγάλο ποσοστό αντικατοπτρίζουν τις προσδοκίες του κοινού. Από τις ταινίες σκηνοθετριών της περιόδου αυτής θα ξεχωρίζαμε τις ταινίες της Λίλας Κουρκουλάκου, Το νησί της σιωπής (1958) σχετικά με τη Σπιναλόγκα, το νησί των λεπρών, Στην πόρτα της κολάσεως (1960) και το ντοκιμαντέρ Ελευθέριος Βενιζέλος (1965) όπως και την ταινία της Μίκας Ζαχαροπούλου Δάφνις και Χλόη ‘66 (1966) ένα ρημέϊκ της γνωστής ταινίας του Ορέστη Λάσκου. Στην πενταετία 1960-65 εμφανίζεται μια τάση φιλελευθεροποίησης, ενδεικτική της αλλαγής των πολιτικών συγκυριών, η οποία είχε εμφανείς επιδράσεις τόσο στο χώρο των ταινιών μικρού μήκους όσο και στην παραγωγή μεγάλου μήκους ταινιών. Την προσπάθεια αυτή έρχεται να ανακόψει η επιβολή της δικτατορίας του 1967. Η λογοκρισία, η άνθηση των υπερθεαμάτων με πολεμικό θέμα, η εθελούσια ή μη φυγή πολλών δημιουργών από την Ελλάδα είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά της εποχής αυτής.

Η δεκαετία 1970-80 υπήρξε για την ελληνική κινηματογραφία μια δεκαετία βαθιών μετατροπών τόσο στη δομή της παραγωγής όσο και στις σχέσεις της με το κοινό. Στην περίοδο αυτή (κυρίως μετά την μεταπολίτευση) θα αναζητηθεί η φυσιογνωμία του ελληνικού κινηματογράφου για πρώτη φορά σ’ένα κλίμα ελευθερίας της έκφρασης. Υπάρχει μια έντονη αναζήτηση σ’ όλα τα επίπεδα, η οποία είναι αποτέλεσμα της μακροχρόνιας στέρησης της ελευθερίας. Το πλέον αξιοσημείωτο γεγονός της περιόδου αυτής είναι ότι για πρώτη φορά οι ίδιοι οι δημιουργοί εμφανίζονται και ως ανεξάρτητοι παραγωγοί, γεγονός που τους εισάγει από τη μία σε οικονομικές περιπέτειες, τους δίνει όμως από την άλλη τη δυνατότητα μεγαλύτερων πρωτοβουλιών στη θεματολογική προσέγγιση και την αισθητική τους έκφραση. Ανάμεσα στις ταινίες που ξεχωρίζουν για την ποιότητα αλλά και για την κριτική στάση τους απέναντι στην ελληνική πραγματικότητα είναι τα ντοκιμαντέρ: Οι γυναίκες σήμερα (1977) της Πόπης Αλκουλή, Ο αγώνας των τυφλών (1975) της Μαίρης Παπαλιού-Χατζημιχάλη και Κύπρος, η άλλη πραγματικότητα (1976) της Θέκλας Κίττου οπως και η ταινία Καραγκιόζης (1975) της Λένας Βουδούρη.

Από το 1980 και ύστερα εμφανίζεται η ελληνική κινηματογραφία με τάσεις σταθεροποίησης μετά την κρίση που τη συντάραξε την προηγούμενη δεκαετία. Αφού έχασε ένα μεγάλο μέρος του κοινού που το κέρδισε οριστικά η τηλεόραση και αργότερα το βίντεο, εκλείπουν πλέον οι απότομες διακυμάνσεις που συντελέστηκαν στις προηγούμενες δεκαετίες. Η ελληνική παραγωγή την περίοδο αυτή καλύπτει ένα φάσμα θεματολογικών ενδιαφερόντων ιδιαίτερα ευρύ και πολυδιάστατο. Το προσωπικό στοιχείο είναι έντονο και επεκτείνεται στα διάφορα είδη και τρόπους αφήγησης. Πέρα από την κλασική διαίρεση σε ταινίες με υπόθεση και ταινίες ντοκιμαντέρ όπως οι Αιχμάλωτοι της θάλασσας (1989-90) της Αγγελικής Αντωνίου υπάρχουν μια σειρά ταινίες με εμφανείς τάσεις αναζήτησης τόσο στον τρόπο της αφήγησης όσο και της χρήσης της κινηματογραφικής γλώσσας. Οι ταινίες τις Αντουανέτας Αγγελίδη Τόπος (1985) και Οι ώρες - μια τετράγωνη ταινία (1995), αποτελούν δείγματα μιας πολύ προσωπικής προσπάθειας έκφρασης και γι’ αυτό παρουσιάζουν ενδιαφέρον, άσχετα από το γεγονός ότι από την φύση τους απευθύνονται σε ένα ειδικό κοινό.

Το κινηματογραφικό είδος που κυριαρχεί είναι άλλοτε το ντοκιμαντέρ, άλλοτε η πολιτική σάτιρα και άλλοτε το κοινωνικό-πολιτικό δράμα. Παράλληλα διερευνώνται τα αδιέξοδα που περιβάλλουν την προσωπική και κοινωνική ζωή των ηρώων. Ο εγκλωβισμός της ζωής στην επαρχία αλλά και στις πόλεις και η καταπίεση που επιβάλλει το κοινωνικό και οικογενειακό περιβάλλον στους ήρωες, οδηγούν κυρίως σε καταστάσεις χωρίς το συνηθισμένο αίσιο τέλος. Οι δρόμοι της αγάπης είναι νυχτερινοί (1981), Ήταν ένας ήσυχος θάνατος (1986), Τα χρόνια της μεγάλης ζέστης (1991) της Φρίντας Λιάπα, η Δονούσα (1992) της Αγγελικής Αντωνίου ή Η τιμή της αγάπης (1984) της Τώνιας Μαρκετάκη αποτελούν δείγματα αυτού του είδους ταινιών. Οι υπαρξιακές αγωνίες, η αδυναμία ολοκλήρωσης της επικοινωνίας τόσο στις ερωτικές όσο και στις κοινωνικές σχέσεις, η συνεχώς αυξανόμενη αλλοτρίωση και η έλλειψη ανθρώπινης επαφής στις μεγαλουπόλεις γίνονται κεντρικά θέματα του ενδιαφέροντος των σκηνοθετριών. Ανάμεσα σ’άλλες αντικατοπτρίζουν οι ταινίες Η ζωή ενάμιση χιλιάρικο (1995) της Φωτεινής Σισκοπούλου, Κουαρτέτο σε 4 κινήσεις (1994) της Λουκίας Ρικάκη και Σταγόνα στον ωκεανό (1995) της Ελένης Αλεξανδράκη αυτή την θεματολογία.

Κλείνοντας θα παρατηρούσαμε ότι το κύριο χαρακτηριστικό της δεκαετίας του ογδόντα και κυρίως του ενενήντα είναι η ραγδαία αύξηση του αριθμού των ταινιών που γυρίζονται από γυναίκες στην Ελλάδα. Στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται για νέες σκηνοθέτριες που απέκτησαν κινηματογραφική παιδεία σε σχολές του εξωτερικού και επιστρέφοντας στην Ελλάδα δημιουργούν ταινίες πλούσιες σε στιλ, αισθητικές μορφές και θεματολογία. Μερικές απ’ αυτές τις ταινίες έχουν σαν θέμα την επεξεργασία εμπειριών, είτε είναι αυτές της παιδικής ηλικίας και της διαμόρφωσης ταυτότητας είτε είναι αυτές της νεότερης ιστορίας της Ελλάδας όπως για παράδειγμα ο Ιαγουάρος (1994) της Κατερίνας Ευαγγελάκου. Άλλες ταινίες αναφέρονται στην σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα, στην οικογένεια, στις διαπροσωπικές σχέσεις και στην δημόσια ζωή. Σ’ αυτές ανήκουν επίσης ταινίες σχετικές με την αναζήτηση νέων, προσωπικών επιλογών όπως το Τράνζιτο (1995) της Ισαβέλλας Μαυράκη ή οι Τρεις εποχές (1995) της Μαρίας Ηλιού και την αντιπαράθεση με ειδικές συνθήκες, είτε είναι αυτές μια επαρχιακής πόλης όπως Ο οργασμός της αγελάδας (1997) της Όλγας Μαλέα είτε αυτές μιας υποβαθμισμένης περιοχής της Αθήνας όπως το Με μια κραυγή (1995) της Βασιλικής Ηλιοπούλου.

Στο φετινό αφιέρωμα περιλαμβάνονται τέλος ταινίες μικρού μήκους μιας νέας γενιάς σκηνοθετριών. Η πλειοψηφία τους είναι παραγωγές του 1995 και νεότερες, οι περισσότερες προβλήθηκαν στο διαγωνιστικό τμήμα του Φεστιβάλ ταινιών μικρού μήκους της Δράμας. Μεταξύ άλλων συμπεριλαμβάνονται ντοκιμαντέρ όπως η Καλκάντζα ή το Γράμματα από το Άλμπατρος, ταινίες με υπόθεση όπως Το παιγνίδι, κινηματογραφικές μεταφορές λογοτεχνικών κειμένων όπως το Ακόμα; καθώς και ποιητικές ή πειραματικές όπως το Για ένα κομμάτι ουρανού, το Ως την όχθη και το Overkill.

Ελπίζουμε το αφιέρωμα αυτό να γίνει αφορμή ν’ ανακαλύψετε εσείς, το ελληνικό κοινό του Βερολίνου, τον πλούτο και την ποικιλία της κινηματογραφίας στην Ελλάδα και ειδικότερα αυτής των γυναικών σκηνοθετών.